Altunhisar’ın Yazıtlı Taşları

Arkeolog Mustafa ERYAMAN araştırdı, yazdı...

KÜLTÜR 12.10.2020, 10:37 16.10.2020, 10:01 Faruk
15796
Altunhisar’ın Yazıtlı Taşları
banner830

Arkeolog Mustafa ERYAMAN'ın araştırmasından

Niğde il merkezinin batısında yer alan Altunhisar İlçesi, şehir merkezine 35 km. uzaklıktadır. Altunhisar İlçesinin hemen etraflarında Demirçağı,  Helen, Roma ve Bizans dönemlerine ait etkili ve bölgesel öneme sahip arkeolojik alanlarıyla medeniyetlere ev sahipliği yapmaktadır. Bölge, tarih öncesinden beri yerleşim görmüştür. Hitit, Geç-Hitit, Pers, Helenistik, Roma ve Ortaçağ dönemlerinin tarihsel gelişiminde önemli rol oynar. Altunhisar ve çevresi bunca zenginliğine rağmen hala az araştırılmış bir bölgedir. Bölgede bulunan Kınık Höyük’te ve çevresinde Amerikan, İtalyan ve Türk kazı projesi 2011 yılında başlamıştır. Kınık Höyük’te arkeolojik kazılar, 2011 yılında Niğde Üniversitesi ve Erzurum Üniversitesi’nin de katılımıyla Pavia Üniversitesi ve Eski Dünya Araştırma Enstitüsü, New York Üniversitesi’nin 10 yıllık ortak kazı projesi Prof. Dr. Lorenzo D’Alfonso başkanlığında devam etmektedir (kınıkhöyük.org 2014). Ortaçağ’da, Anduğu olarak isimlendirilen Ortaköy/Altunhisar isminin And(a)-ukh, "Ana Tanrıça Halkı" ögelerinden türetilme “Andukh” olabileceğini öne sürülmüştür (Umar 1993:72). Orta Anadolu’da, Orta Bizans’tan günümüze ulaşabilmiş az sayıdaki kâgir kiliselerden birisi olan Sivri Kilise; Altunhisar İlçesindeki tek Hristiyan kilise yapısıdır. Sivri Kilisenin tarihi 10.yüzyılda yaşamış tarihçi Leon Diakonos’un ve daha yakın tarihte W.Ramsay’ın aktardığı bilgilere göre, eskiden Altunhisar’ın bulunduğu yerde bulunan Bizans kalesi/ müstahkem mevkii Antiogus’un tarihiyle ilişkilidir (Pekol 2018:63).Yine bölgeye gelen Arap coğrafyacı İbn-i Hordazbeh (Ö.912),   Kapadokya kaleleri arasında “Antiguva Kalesi”nden söz eder (Toroğlu 2006:315). Antiogus-Antiguva’dan bozma Anduğu ismi Ortaköy (Altunhisar) İlçesinin eski ismidir. Türk-İslam yerleşimi olan Ortaköy (Altunhisar) İlçesine ait 881/1476 senesi vakıf defterinde Anduğu (Orta/Ortaköy) şeklinde karşımıza çıkan isminin hiç değişmeden günümüze kadar geldiğini görmekteyiz (Topal 2012:132).  Anduğu’ya bağlı Kınık Köyü, Hazelmab Mezrası, zaviyeye bitişik olan yer, Şeyh Said bağı ile harap bezirhane, 1483 yılı vakıf kayıtlarına; Hüdavend Hatun Zaviyesi vakıf arazileri olduğu görülür (Topal 2018:123). 1571’de Aksaray’daki en büyük cemaat “Yüzdeciler” cemaatidir.  Bu dönemde Yüzdeciler cemaati mensupları Anduğu Kazasına yerleşmişlerdir (Aygün 2018:910).  Anduğu, 1483-1867 yıllarında Karaman Eyaletine bağlı Niğde’nin kazası statüsündedir (Sezen 2017:36). 1878 tarihli salnamelerde Anduğu, Niğde’ye bağlı bir nahiyedir. 1910 yılında belediye statüsü kazanan Anduğu, 1928 yılında tekrar nahiye olur. Ortaköy olan ismi 1956 yılında Altunhisar olarak değişir ve 1991 yılında Niğde’ye bağlı ilçe statüsüne kavuşur  (Özkarcı 2014:27). Yerli Rum köyünün görülmediği Altunhisar İlçesinde, 1924 yılında Lozan’da imzalanan Müslüman-Gayrimüslim nüfusun mübadelesi antlaşması gereği Niğde’ye yapılan mübadil iskânının ilçede uygulanmadığı anlaşılmıştır. Konumuzu oluşturan siyah bazalt cinsi Yazıtlı Kaya’ya geçmeden önce İslam ve Türk-İslam kültüründe taşlara verilen kutsiyete kısaca değinmenin faydalı olacağını düşünmekteyiz.

İslam kültüründe siyah taş denildiğinde hiç kuşkusuz akla ilk gelen El-Hacer’ül-Esved Taşıdır.El-Hacer’ül-Esved” Arapça’da “siyah taş” manasına gelmektedir. Taş, yerden 1,5 m. kadar yükseklikte, yaklaşık 30 cm. çapında ve yumurta biçimindedir. Bu taşın siyaha yakın koyu kırmızı renkte olması sebebiyle böyle adlandırıldığı anlaşılmaktadır. Kaynaklar, Hacerülesved’in Hz. İbrâhim tarafından Kâbe’nin inşası esnasında tavafın başlangıç noktasını belirlemek amacıyla yerleştirildiği konusunda ittifak etmekle birlikte bu taşın menşei, tarihçesi ve mahiyeti hakkında, birçoğu zayıf isnatlara dayanan, bazıları aynı zamanda sembolik bir anlam taşıyan çeşitli rivayetler nakledilmiştir (Öğüt 1996:433). İslam dünyasında ve Türk-İslam kültüründe taşlara yüklenen farklı mana ve sembollerin olduğu malum bir konudur. Türk-İslam kültüründe taşlar sadece mimaride şekillendirilip, mana yüklenerek kullanılmamıştır. Türk-İslam kültürünce kutsal olarak değerlendirilen ve mimari dışında karşımıza çıkan taşlarında olduğunu görmekteyiz. Bu taşlar; Rükn-i Yemani Taşı, Namaz (mühür) Taşı, Meydan Taşı, Şifa Taşı, Bereket Taşı, Bengü Taşı, Yad yada Yağmur Taşı, Teslim (Tılsım) Taşı, İstihare Taşı, Musalla Taşı ve Mezar Taşı (Acun 2014:2), Arafat Taşı, Şeytan Taşı,  gibi bezemeli ve yazıtlı taşlardır.  Yine bu kutsal taşlardan olan ve Niğde’nin bazı köylerinde hala kullanılan Kıble Taşı adıyla anılan uygulamaları da görebilmekteyiz.  Yukarıda verdiğimiz örneklerin dışında tarihimize ve kültürümüze doğrudan ışık tutan yazıtlı taşlara da Niğde’de tesadüf etmekteyiz. Altunhisar İlçesinde bulunan ve oldukça zengin dokulu bağ ve bahçe duvarları vardır. Bu zengin dokulu bağ ve bahçe duvar mimarisi Selçuklu ve Osmanlı dönemi özelliklerini yansıtmaktadır (Foto.1).

Fotoğraf 1: Altunhisar Bağlarındaki  bağ-bahçe duvarları.

Niğde İli, Altunhisar İlçe merkezinde iki adet Osmanlıca Türkçesi kitabeli siyah taş bulunmaktadır. Bu siyah taşlardan ilki (ve günümüze ulaşanı) “Değirmen Yolu” denilen ve devamında Yeşilyurt Köyündeki su değirmenleri ile “Çay” olarak isimlendirilen dereye uzanan eski yol üzerindedir. Yazılı Kaya’nın hemen önünde birde su değirmeni yapısı vardır. Su değirmeni yapısı günümüze üst örtüsü yıkılarak ulaşmıştır (Foto. 2).

Fotoğraf 2: İsenin (İsa’nın) Değirmeni batı taraftan görünüşü.

Antik dönem izlerini bünyesinde taşıyan Değirmen Yolunun her iki kanadında Selçuklu ve Osmanlı dönemi örgülü bahçe duvarları vardır. Bahçe duvarları kaba yonu bazalt cinsi taşlarla örgülüdür. Bu görkemli bahçe duvarına yerleştirilen büyük hacimli bir kaya kütlesi üzerinde Osmanlıca Türkçesi ile yazılı kitabe dikkat çeker. Siyah taş, 2.30 m. yüksekliğinde, 2.00 m. genişliğindedir. Hayatı hakkında bilgimizin olmadığı Halil Efendi isimli bir kişinin yazdığı kitabe kayanın düz ve geniş ön yüzeyindedir. Kitabe on bir satırdan oluşur (Foto. 2-3). Osmanlıca Türkçesi kitabede; “Çünkü Gale (dedi) (?) Lütfi ile Lâ taknatû, (Ümidi kesmeyin –Allah’ın Rahmetinden Ümidi Kesmemek- Zümer Suresi 53. Ayeti),  Didün Her Geli Çoğa (Çok kişiye), Kaya Cer (sulu-ıslak) hem İytmem Kat’(katı).., 1255 Sene, Halil Efendi Yazdı, Ruhuna Fatiha, Ve Mahmud İbn-u Abdulah (Vefat etmiş olan babası veya şeyhi) 1217 Sene.” şeklinde okunmaktadır. Kitabe içeriğine bakıldığında kitabeyi yazan Halil Efendi’nin, Zümer Suresi 53. Ayeti eşliğinde yoldan gelip geçenler ve hemen önünde bulunan değirmene un öğütmeye gelenlere “La Taknatü”, “Ümidi Kesmeyin” uyarı ve hatırlatmasında bulunmaktadır. Yazılı Kayanın hemen önünde bahçe içerisinde su değirmeninin varlığı, yazıtı daha da anlamlı hale getirdiği düşünülebilir.  Türk-İslam kültüründe su değirmenlerine yüklenen olumlu yorumlar vardır. Buğday öğütülen su değirmeni hak ile bâtılın ayrıldığı ilim merkezi veya adaletli bir mahkemeye delâlet eder. Ayrıca rızka ve kazanca, ucuzluğa, hastalıktan şifâ bulmaya, borçları ödemeye de yorulur. Değirmenin yenilmeyen şeyleri öğüttüğünü görmek ise kıtlık ve pahalılığa yorulur (Günaydın 2013:163). Yazıtlı Kayayı okuyan çok kişi, buğday öğütülen su değirmeni hak ile bâtılın ayrıldığı ilim merkezi veya adaletli bir mahkemeye delâlet ettiğini,  rızka ve kazanca, ucuzluğa, hastalıktan şifâ bulmaya, borçları ödemeye, rızkı ve rahmeti (su-ekmek) verenin Allah olduğunu, bu ulvi mesajlar doğrultusunda da asla ümidi kesmememiz gerektiği yönünde izahta bulunulmaktadır. Yazılı Kayayı kaleme alan Halil Efendi ayrıca bizlerden (Kaya Yazıtını okuyanlardan)  hem kendisine hem de şeyhi (hocası) olarak değerlendirdiğimiz Abdullah oğlu Mahmud’a Fatiha ve dualar istediğini anlamaktayız.

Fotoğraf 3: Değirmen Yolu üzerindeki kaya yazıtı görünüşü.

Fotoğraf 4: Yazılı Kaya’nın doğu taraftan görünüşü.

Altunhisar’da ikinci Yazılı Kaya ilçe merkezinden güneye açılan Eski Türbe Yolu üzerindedir. Türbe Yolu, Altunhisar bağlarına gitmektedir. Yol ayrıca, Altunhisar bağları içlerinde bulunan ve bölgede herkesçe “Şeyh Güzel Rahmetullah Aleyh Türbesi ve Sarnıcı” olarak bilinen alana da gider (Foto.5).

Fotoğraf 5: 955 H./1548 M. Tarihli Şeyh Güzel Türbesi görünüşü.

 Hikmet Dinçer (1950-Altunhisar doğumlu) ve Hayrettin Kirazcı (1964-Altunhisar doğumlu) ile 14.06.2020 günü yapılan söyleşide; “Eski Türbe Yolu” üzerinde yakın bir zamana kadar bahçe duvarında görülen yazıtlı bir kaya varmış (Foto.6). Zamanın birinde buradan geçen bir evliya (muhtemelen Şeyh Güzel Rahmetullah Aleyh) bu kayaya kılıcını vurur. Kılıcını vurduğu kayada kılıcının izi kalır. “Kılıçlı Taş” olarak bilinen ve üzerinde yazı bulunan taş, bahçe duvarında idi. Bizler çocukken Türbeye gitmeden önce Kılıçlı Taş’ın önünde dua eder, dereden aldığımız çakıl taşını kılıçlı taşın yüzeyine tuttururduk. Çakıl taşı bazen tutar bazense düşerdi. Yakın bir zamanda İlçe belediyesince, Türbe Yolunun genişletilmesi esnasında taşın bulunduğu duvar yıkılmış, duvar taşları yeni yolun tabanında kullanılmıştır.  Kılıçlı Taş’ında bu şekilde yolun içine atıldığı” ifade edilmiştir. “Kılıçlı Taş” olarak adlandırılan kaya yüzeyinde kazıma Osmanlıca Türkçesi kitabe de; “El-Hac El-Seyyid (?) Abd., Hacı Abdullah, …..” şeklinde okunmaktadır. Yazılı Kayayı fotoğrafı üzerinden değerlendirdiğimizde, yazıtın alta doğru kuvvetle muhtemelen devam ettiğini, kaya dibinin zamanla toprak dolmasıyla alt satırların toprak altında kalabilmiş olacağını düşünmekteyiz. Eski Türbe Yolu üzerinde bulunan Yazılı Kaya,  ilçe tarihi ve kültürü adına paha biçilemez değerdedir. Yazılı Kayanın yol yapımı esnasında sağlıklı bir şekilde yerinden alınıp türbeye ya da güvenli bir alana nakledilip korunması pekâlâ yapılabilirdi. Bu sayede yazıtlı kayayı bizlerin ve bizlerden sonraki nesillerinde görmesi ve taştan istifade edilmesi sağlanabilirdi.

Fotoğraf 6: Kılıçlı Taş’ın görünüşü. Foto: Hayrettin Kirazcı arşivi. 2019.

KAYNAKÇA

Banu Pekol, (2018). Niğde Mimari Kültürel Mirası Değerlendirme Raporu, Anadolu Kültür, Sena Ofset, İstanbul 2018.

Bilge Umar, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1993.

Emin Toroğlu, Niğde İli Yerleşmeleri ve Lokasyon Planlaması, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2006.

Hakkı ACUN, Türk Kültüründe Taşlar, (Genişletilmiş 2.Baskı), Ankara 2014.

Lorenzo D’Alfonso,  https://www.kinikhoyuk.org/index.html . (Erişim:15.06.2020).

Mehmet Özkarcı, Türk Kültür Varlıkları Envanteri Niğde I-II, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.

Mustafa Eryaman, Niğde Şehri Su Değirmenleri, Göksu Matbaa, İstanbul 2020.

Necmettin Aygün, Nüfus Defterleri’ne Göre Boynuincelü Aşireti (1830-1845), Belleten, S.295, 2018.

Nevzat Topal, 15. Yüzyılda Niğde, Kömen Yayınları, Ankara 2018.

Nevzat Topal, Karaman Eyaleti Vakıf Defterlerinde Niğde Vakıfları (H.881/M.1476), Journal of World of Turks, C.4,S.2, 2012.

Salim Öğüt, Hacerülesved, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 14, İstanbul 1996.

Tahir Sezen, Osmanlı Yer Adları, Sistem Ofset Bas. Yay. San. ve Tic. Ltd. Şti, Ankara 2017.

Yusuf Turan Günaydın, Rüya Tabirnamelerinde Su, Geleneksel Türk Sanatında ve Edebiyatımızda Su, ASKİ Genel Müdürlüğü Yayınları No:8, Ankara 2013.

Kaynak: TİYO AJANS
banner697
Yorumlar (5)
Elif 10 ay önce
Harika bilgiler emeğinize sağlık Mustafa bey.
Erol Kibaroğlu 05309943751 10 ay önce
Nığde ıl merkezinde it ulumaz dağı ile kızıldağ arasında Nal-ı şerif motifinin daha çok aydınlatılmasını istemekteyim.
Mustafa Eryaman 10 ay önce
Elif hanım çok teşekkür ederim. Erol Kibaroğlu İtulumaz dağında bulunan keşişhane ve münzevihane yapısı ile içerisinde bulunan Hristiyanlık ve İslami dönem (Nal’ı Saadet) sembol ve yazıları da içine alan akademik bir makalem yayınlanmıştı. Academia sayfamda ilgili makaleye ulaşabilirsiniz. Saygılarımla
Erol Kibaroğlu 05309943751 10 ay önce
Nığde ıl merkezinde it ulumaz dağı ile kızıldağ arasında Nal-ı şerif motifinin daha çok aydınlatılmasını istemekteyim.
Bekir 10 ay önce
Emeğinize sağlık.
Son Yorumlar
ALLAH Katili Cehennem ateşlerinde yaksın soyu kurusun
Para nın ne önemi var başkan; Önemli olan BEKA meselesi.
O KADAR ŞEHİR TAKIMI 2. LİGE ÇIKMAK İÇİN YILLARCA MÜCADELE EDERKEN BİZ ŞEHRİN TAKIMINA SAHİP ÇIKAMADIK İZMİRLİYE NERDEYSE DAVUL ZURNA EŞLİĞİNDE SATTIK. BU TAKIMI NE YÖNETİM NEDE FUTBOLCULAR SEVDİ. BU TAKIMIDA ŞEHİR SEVMEDİ.BİRAZ İLGİ VE İYİ TRANSFERLERLE TAKIM TARAFTAR BÜTNLEŞİP BAŞARI GELEBİLRDİ.ŞİMDİ ONLARDA BAŞLARINDAN ATMAK İSTİYORLAR. HAZIR STADIDA YIKTILAR BU TAKIM İLİGDEN DEĞİL DÜNYADAN ÇEKSELER KİMSE FARK ETMEYECK ARTIK . YAZIK OLDU BURALARA KOLAY GELİNMEDİ ....
LAFI ÇOĞALTMA.GECİŞ YAPMIŞINDIR. HEMEN ÖDE.
Cehapeden des yok yuh size
18°
açık
banner696
Günün Anketi Tümü
BOR'da Hangi Yatırım Gerçekleştirilmeli... Geliştirilmeli...
BOR'da Hangi Yatırım Gerçekleştirilmeli... Geliştirilmeli...
Günün Karikatürü Tümü
Namaz Vakti 27 Temmuz 2021
İmsak 03:54
Güneş 05:33
Öğle 12:53
İkindi 16:43
Akşam 20:03
Yatsı 21:34
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30

Gelişmelerden Haberdar Olun

@