Saathâhe

Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürü Alper GÖNCÜ yazdı

YORUM 31.10.2021, 23:18 Faruk
Saathâhe

Alper GÖNCÜ yazdı

Bir umuttur zaman, bir müphemdir zaman, ilerledikçe gerileyen, hep yeniden başlayan,

Etmezseniz saatleri ayar, sizin de hayatınız kayar.

Ahmet Hamdi Tanpınar

Her şehir, bağrında farklı bir gizem barındırır. Şehre ruh kazandıran; medeniyet, kültür ve yaşanmışlıklardır. Niğde ile adeta bütünleşmiş olan asırlık Saat Kulesi, kale burcunda tüm haşmetiyle şehri selamlar. Tarihin tanığı, zengin mirasın nadide örneği olan kule, yüz yirmi senedir durduğu gibi durmaktadır.

Osmanlı Devletinde şehir ve kazalardaki saat kulelerinin önemli bir kısmı II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. Yıldönümü anısına inşâ edilmiş ve halka zamanı hatırlatmanın yanı sıra bulundukları yerlerin sembolü haline gelmiş, her biri farklı bir mimarî şaheseri olan bu yapılar ayrıca hakimiyetin ve otoritenin önemli sembolleri olmuşlardı.

Kimi kaynaklarda ve internet ansiklopedisi Vikipedia’da, Niğde Saat Kulesi’nin inşâ tarihi 1866 olarak verilirken aynı zamanda Ziya Paşa’nın emriyle yapıldığı ifade edilmektedir. Bu bilginin; arşiv kayıtlarını inceleyen akademisyenlerce de hatalı olduğunun belirtilmesi bir yana, Niğde’nin 1890-1900 yılları arasında çekilmiş soluk fotoğraflarında Kale burcu üzerinde Saat Kulesi olduğuna dâir herhangi bir görüntü mevcut değildir.

Bütün bunlar bir yana, o tarihte Ziya Paşa; Paris’te kaçak olarak bulunmakta, kendi derdiyle uğraşmaktaydı. “Niğde’ye bir saat kulesi yaptırayım; padişahın gözüne gireyim” kabilinden bir düşünce içinde olması mümkün değildir. Bu bilgi kirliliğinin yok edilmesi gerekmektedir.

Kule inşâsına ilk olarak Niğde Mutasarrıfının girişimiyle başlanmış ancak inşaat, ödenek yokluğundan kesintiye uğramıştır. Muhiddin Efendi Zâde Mustafendi’nin ( 1925-1934 Belediye Başkanı) şehir eşrafından ve ağalardan bağış toplaması üzerine inşaat devam edebilmiştir. Kulenin bitirilmesi ve faaliyete geçmesi ise 1905 yılını bulmuştur. Sipariş üzerine İngiltere’den gelen saat gümrüğe takılmış ancak vergileri ödendikten sonra Niğde’ye getirilebilmiştir.

Gayrimüslim taş ustaları ve onlardan el alan Daşçı Mustafa ( Yavuz Demirtaş’ın dedesi) Niğde’deki pek çok binanın hem mimarlığını hem de taş ustalığını yapmıştır. Kule 1915-16 yıllarında yıldırım düşmesi sonucu hasar görmüş, tamir etmek ise Daşçı Mustafendi’ye düşmüştür. Kulenin hem inşâsı hem de sonrasında Mustafendi’nin emeği büyüktür.

Niğde’nin kadim sembollerinden biri haline gelmiş olan saat kulesinin dört sütunlu kısmında bulunan emektar saat, vakti bildirmenin yanında şehrin musikisini de tamamlardı. Her saat başında saat sayısı kadar ve yarım saatlerde tek vuran saatin sesine Niğde halkı oldukça aşina olup şehirle bütünleşmiş olan bu sadâyı dışarıdan gelenler yadırgamazdı.

Akşamın ilerleyen vakitlerinde okunan yatsı ezanından sonra Niğde sokakları ıssızlaşır, meşin gocuklu mahalle bekçilerinin düdükleri ile Serhoş Hâmi’nin “ Bey Oğlu Beyim “ naraları dışında, şehirde duyulan ses, saathânedeki çanın vuruşları olurdu. Soğuk ve karlı kış gecelerinin sessizliğinde saatin daha da belirginleşen vuruşlarına, uzaklardan gelen şimendiferin tiz düdüğü eşlik ederdi.

Köstekli saatler yelek ceplerini, sarkaçlılar ise kalburüstü evlerin duvarlarını süslerken, Rasim Erandaç’ların evinde bulunan ayaklı salon saati ile Fikret Özbakiler’deki guguklu saat, başka hiç kimsede olmadığından hep dikkatimi çekerdi. Şehrin tüm saatleri, Niğde’nin Greenwich’i olan Saathâne referans alınarak ayarlanırdı. O vakitler radyo herkeste yoktu, saat herkeste yoktu; ama saat kulesi hep vardı ve kusursuz çalışırdı. Müezzinler de bu saati takip ederek ezan vakitlerini ayarlarlardı.

Şimdilerde roman sayfalarında kalan Muvakkithanelerde ayarlanan saatler üzerine kurulan eski mekanik hayatlar büyük ölçüde dijitalleşse de, zemberekli mekanizmanın tıklamasına meraklı bir avuç saatsever, eski saatleri kullanıyor, dinliyor, onarıyor, alıp satıyor. Tüm hayatımızı akıllı telefonlara sığdırdık, meraklıları dışında kol saati, cep saati, masa saati kullanan da kalmadı. Var olanlar da vakti öğrenmekten ziyade bu tip saatleri aksesuvar olarak görmekteler. Halbuki eski adamlar bu saatleri düzenli olarak kurup kulaklarına götürür, günde birkaç vakit; kadaraktan akan su sesi dinler gibi saatin balânsının sesini dinlerlerdi.

Her ne olduysa önce şehrin en belirgin sesi konumundaki Saathâne’nin sesi kesildi, sonra da hepten durdu. Yirmi, yirmibeş seneden beri âtıl durumda olan saatin çalıştırılması hep gündeme otursa da bir türlü eski haline getirilemedi.

Kendimi bildim bileli Niğde’ye zamanı hatırlatan saat kulesini merak eder, en tepeye çıkmak isterdim. Ama senelerden beri kule kapalıydı, bekçisi falan da ortada görünmezdi. Eski saatçilerden Saatçi Durmuş’un koca saatin kurulması ve ayarı ile ilgilendiğini, ondan sonra da görevi İbrahim ve Hazım Esen kardeşlerin devraldığını söylemişlerdi.

Bunca sene hayalini kurduğum saat kulesine tırmanma hayalim ancak geçtiğimiz aylarda gerçekleşebildi. Belediye’deki arkadaşlarla yavaşça yukarı doğru kıvrılırken ahşap merdivenin gıcırtısı, Notre Dame Kilisesinin çan kulesine çıkıyormuşum hissi doğurdu.

Güvercin gübresi, kuş ölüleri, örümcek ağları, onca pis pasağın arasından süzülerek kuleye tırmandık. Saat mekanizmasının bulunduğu Köşk denilen bölüme ulaştığımızda karşımızda Niğde manzarası, hemen üstümüzde ise çan kulesi vardı. Saatin mekanizmasının bulunduğu camekânın kapağını açtığımda ise H.G. Wells’in; Zaman Makinası kitabında tasvir edilen otomat, adeta karşımda duruyordu. Üzerine yılların yorgunluğu çökmüş koca koca çarklar, dişliler, kurşun ağırlıklar, pas tutmuş mekanizmalar, kurma kolu, oval mil, akrep, yelkovan ayakları, kopmuş ve tellerle eklenmiş halatlar öylece karşımızda duruyor, kirden pastan, güvercin pisliğinden arınıp tıkırdayacağı günleri bekliyordu.

Geçmişte ehil olmayan bazı kişilerce tamirine yeltenilen saatin çalıştırılamadığını görmüştük. Bu arkadaşlar saate olmadık modifikasyonlar yapıp gereksiz ağırlıklar bağlamış ve zorlamayla çalıştırmayı denemişlerdi. Sözün özü; mekanizmayı iyice bozmuşlardı.

Bu durum bizlere işi ehline teslim etmenin ne kadar hayati bir durum olduğunu gösterdi. Niğde’de saat ve saatçilik denildiğinde akla Saatçi Durmuş, Saatçi Halim, Saatçi Kemal, Saatçi İbrahim Esen gelirdi. Günümüzde bu konuda ehil kişiler ise babalarının yanında yetişen Bilal ve Mansur Esen kardeşlerdir.

Bilâl Ustayı şahsen tanımasam da, Mansur Esen; Sûfi meşrep, yüzünde eski zaman emekçilerinin bilgeliği olan fevkalâde meziyetler erbabı değerli bir abimiz olup, Saatçilerin Pîri Şeyh Zamani Hazretlerinden el almışçasına saat mekanizmaları konusunda uzman, çekirdekten yetişme bir “Saatleri Ayarlama” üstadıdır.

Abisi Bilâl Esen ile birlikte Mansur Esen, babaları İbrahim Usta’dan devraldıkları saatçilik mesleğine dair meziyetlerini, yıllardır atıl vaziyette bekleyen emektar saati orijinaline uygun şekilde fonksiyonel hale getirmekle taçlandıracak, Saathâne’nin yeniden çalışmasıyla “saatin kendisi mekân, yürüyüşü zaman, ayarı insandır, bu da gösterir ki zaman ve mekân insanla mevcuttur” sözü böylece mânâ bulacaktır.

banner697
Yorumlar (0)
banner832
Günün Anketi Tümü
BOR'da Hangi Yatırım Gerçekleştirilmeli... Geliştirilmeli...
BOR'da Hangi Yatırım Gerçekleştirilmeli... Geliştirilmeli...
Günün Karikatürü Tümü
Namaz Vakti 02 Aralık 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Fenerbahçe 13 29
2. Galatasaray 13 27
3. Adana Demirspor 13 24
4. Konyaspor 14 24
5. Başakşehir 13 24
6. Kayserispor 14 23
7. Trabzonspor 13 23
8. Beşiktaş 13 22
9. Alanyaspor 14 17
10. Gaziantep FK 13 16
11. Antalyaspor 12 16
12. Giresunspor 13 15
13. Kasımpaşa 13 15
14. Hatayspor 13 14
15. Karagümrük 13 13
16. Ankaragücü 13 13
17. Sivasspor 14 11
18. İstanbulspor 13 8
19. Ümraniye 13 7
Takımlar O P
1. Eyüpspor 15 34
2. Rizespor 14 25
3. Pendikspor 14 25
4. Keçiörengücü 14 25
5. Boluspor 14 25
6. Samsunspor 14 24
7. Manisa FK 14 23
8. Bodrumspor 14 22
9. Bandırmaspor 14 21
10. Sakaryaspor 15 19
11. Altay 14 18
12. Adanaspor 14 17
13. Göztepe 13 17
14. Tuzlaspor 14 16
15. Erzurumspor 14 14
16. Altınordu 14 12
17. Ö.K Yeni Malatya 15 11
18. Gençlerbirliği 14 7
19. Denizlispor 14 6
Takımlar O P
1. Arsenal 14 37
2. M.City 14 32
3. Newcastle 15 30
4. Tottenham 15 29
5. M. United 14 26
6. Liverpool 14 22
7. Brighton 14 21
8. Chelsea 14 21
9. Fulham 15 19
10. Brentford 15 19
11. Crystal Palace 14 19
12. Aston Villa 15 18
13. Leicester City 15 17
14. Bournemouth 15 16
15. Leeds United 14 15
16. West Ham United 15 14
17. Everton 15 14
18. Nottingham Forest 15 13
19. Southampton 15 12
20. Wolves 15 10
Takımlar O P
1. Barcelona 14 37
2. Real Madrid 14 35
3. Real Sociedad 14 26
4. Athletic Bilbao 14 24
5. Atletico Madrid 14 24
6. Real Betis 14 24
7. Osasuna 14 23
8. Rayo Vallecano 14 22
9. Villarreal 14 21
10. Valencia 14 19
11. Mallorca 14 19
12. Real Valladolid 14 17
13. Girona 14 16
14. Almeria 14 16
15. Getafe 14 14
16. Espanyol 14 12
17. Celta Vigo 14 12
18. Sevilla 14 11
19. Cadiz 14 11
20. Elche 14 4

Gelişmelerden Haberdar Olun

@